Stanowisko Rady Szkolnictwa Wyższego i Nauki Związku Nauczycielstwa Polskiego
w sprawie "Założeń do nowelizacji ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym oraz ustawy o stopniach i tytule naukowym"

Przedstawione przez Ministerstwo Nauki i Szkolnictwa Wyższego do konsultacji społecznych "Założenia do nowelizacji ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym oraz ustawy o stopniach i tytule naukowym", zostały wprawdzie, w porównaniu z pierwotnymi zapisami, poprawione i doprecyzowane, niemniej są one nadal zbiorem ogólnych koncepcji i haseł. Dane liczbowe przedstawione w obszernej części dokumentu zawierającej diagnozę stanu istniejącego są trudne do zweryfikowania, gdyż w większości są cytowane bez podania źródła. Brakuje istotnych informacji o drastycznym spadku w analizowanym okresie (lata1994-2007) nakładów z budżetu państwa na jednego studenta w Polsce i ich odniesienia do wskaźników osiąganych w innych krajach Unii Europejskiej, a także przedstawienia poziomu wynagrodzeń pracowników szkolnictwa wyższego w Polsce na tle zarobków tych grup pracowniczych w krajach europejskich, a nawet innych polskich grup zawodowych, np. w odniesieniu do dynamiki przeciętnych wynagrodzeń w gospodarce narodowej. W związku z tym uważamy, że przedstawiona diagnoza stanu szkolnictwa wyższego jest niepełna, a w obecnej sytuacji podstawowym warunkiem skutecznego i efektywnego wprowadzenia reform jest znaczące zwiększenie nakładów finansowych przeznaczonych na ten dział gospodarki. Sprzeciw Rady budzą także propozycje zmierzające w kierunku komercjalizacji szkolnictwa wyższego, które jest częścią szeroko rozumianego obszaru edukacji - sfery z założenia non-profit.

1. Większość uwag zawartych we wcześniejszych opiniach i stanowiskach Rady (zawarte w pismach z 10.02 oraz z 03.04 br.) uważamy za aktualne także wobec obecnej wersji założeń do nowelizacji ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym oraz ustawy o stopniach i tytule naukowym.
2. Rada nie podziela poglądu, że zwiększenie kompetencji rektora, wyłanianego nawet w drodze otwartego konkursu, może przynieść pozytywne skutki. W sytuacji gdy rektorem jest specjalista w określonej dziedzinie wiedzy, ale najczęściej pozbawiony doświadczeń w kierowaniu zespołami ludzkimi, co może prowadzić do katastrofy w finansach uczelni. Konsekwentnie proponujemy rozdzielenie funkcji kierownika naukowego uczelni (rektora) od bieżącego zarządzania (prezydent albo kanclerz ze znacznie zwiększonymi uprawnieniami).
3. Zasadniczy sprzeciw budzi przypisanie senatowi uczelni kompetencji rady pracowniczej. W senacie, zgodnie z obecnym trybem jego wyłaniania, dominują kierownicy jednostek organizacyjnych uczelni: rektor, dziekani, dyrektorzy instytutów. Powierzenie senatowi kompetencji rady pracowniczej byłoby zatem całkowitym wypaczeniem Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady w sprawie przeprowadzania konsultacji z pracownikami (a nie z kadrą kierowniczą).
4. Za zasadne uważamy natomiast propozycje ograniczania długości zasiadania w senacie (dwie kadencje), aczkolwiek nie jest całkowicie jasne kogo to miałoby dotyczyć. Np. jeżeli ktoś najpierw jest członkiem senatu, następnie dziekanem, prorektorem i rektorem, to zasiada w senacie dłużej. Rozważenia wymaga także ustawowe wprowadzenie zasady zakazu łączenia pewnych funkcji, np. dyrektora instytutu z funkcją dziekana, rektora, prorektora, prodziekana itp.
5. Popieramy także treści zawarte w rozdziale G, zmierzające do uporządkowania funkcjonowania ciał przedstawicielskich i kontrolnych.
6. Rada konsekwentnie opowiada się za likwidacją drugiego stopnia naukowego i uważa, że drogą do skrócenia ścieżki awansu naukowego jest likwidacja habilitacji i podniesienie rangi doktoratu. Rada opowiada się także za przekształceniem tytułu naukowego profesora wraz z całym skomplikowanym procesem jego nadawania w stanowisko (etat) uczelniane. Proces szybkiego odchodzenia od wymogu uzyskania habilitacji powinien przebiegać z jednoczesnym radykalnym odmłodzeniem ciał decyzyjnych i opiniodawczych funkcjonujących w sferze nauki i szkolnictwa wyższego. W okresie przejściowym procedury i decyzje dotyczące uzyskiwania habilitacji i tytułu naukowego powinny być realizowane i podejmowane przez jednostki naukowe posiadające odpowiednie uprawnienia, a rola Centralnej Komisji powinna ograniczać się do przyznawania i kontroli tych uprawnień, wyznaczania stosownej liczby recenzentów oraz nadzoru prawidłowości procedur. Uważamy ponadto, że należy stworzyć równoległą do naukowej, dydaktyczną ścieżkę kariery akademickiej obejmującą kolejne stopnie rozwoju kariery dydaktycznej, zakończoną objęciem samodzielnego stanowiska w zakresie dydaktyki.
7. Rada zdecydowanie opowiada się za zwiększeniem stabilności zatrudnienia poprzez nawiązywanie stosunku pracy w szkolnictwie wyższym na czas nieokreślony, co stworzy szanse na tworzenie zespołów badawczych mogących skutecznie aplikować o środki finansowe w Europejskiej Przestrzeni Badawczej. Rada widzi konieczność szybkiego opracowania jasnych, jednoznacznych i stabilnych w dłuższym czasie kryteriów oceny działalności naukowej i dydaktycznej nauczycieli akademickich, oraz kryteriów i zasad awansu naukowego.
8. Zawarte w rozdziale VIII Przepisy przejściowe i dostosowujące, stwierdzenie, że przepisy nowej ustawy będą miały zastosowanie do stosunków pracy zawartych przed wejściem w życie nowelizacji jest złamaniem zasady poszanowania praw nabytych.
9. Pozostaje bez odpowiedzi pytanie jak mierzyć i oceniać jakość kształcenia. Jeżeli oceny PKA mają być jednym z głównych podstaw finansowania uczelni to należy bardzo precyzyjnie określić kryteria tych ocen oraz zapewnić ich stabilność w dłuższym czasie. Z kolei zwiększenie wagi "składników studenckich" może oznaczać otwarcie wyścigu o studenta i przyjmowanie wszystkich chętnych, co może doprowadzić do obniżenia poziomu kształcenia. Niż demograficzny powinien być szansą na podwyższenie jakości kształcenia, w tym poprzez ustawowe określenie maksymalnej liczebności grup laboratoryjnych, seminaryjnych, ćwiczeniowych, z uwzględnieniem specyfiki kierunku studiów.
10. W "Założeniach" przyjmuje się utrzymanie wysokości dotychczasowego poziomu finansowania szkolnictwa wyższego. Rada podkreśla po raz kolejny, że wszelkie reformy i zmiany zasad działania bez zasadniczego zwiększenia finansowania tego działu nie przyniosą efektów. Nie może nas uspokajać przeświadczenie, że nakłady na szkolnictwo wyższe relacjonowane do PKB są na poziomie europejskim. Jeżeli chcemy mieć naukę i szkolnictwo wyższe na poziomie europejskim, to musimy przeznaczać na nie środki na poziomie europejskim. Środki mierzone w liczbach bezwzględnych (nakłady przeliczone na 1 studenta oraz na 1 nauczyciela akademickiego) nie pozostawiają złudzeń: polska nauka i szkolnictwo wyższe mają kilkakrotnie niższe nakłady niż w krajach, którym chcemy dorównać. Osiągnięcie wszystkich wymienionych w "Założeniach" celów (w tym: poprawa zarządzania, lepsze wykorzystanie potencjału badawczego i dydaktycznego polskich uczelni, integracja uczelni z otoczeniem), a przede wszystkim poprawa polityki kadrowej oraz współpracy z uczelniami zagranicznymi bez znaczącego wzrostu poziomu finansowania jest niemożliwe.
11. Rada zdecydowanie sprzeciwia się wprowadzeniu odrębnych regulacji świadczeń emerytalnych dla grupy profesorów tytularnych. W Polsce powszechnie obowiązuje system emerytalny repartycyjno-kapitałowy oparty o składki na ubezpieczenie społeczne. Ewentualne zmiany tego modelu powinny dotyczyć wszystkich grup zawodowych nauczycieli akademickich.
12. Ogromną wątpliwość Rady budzi zawarta w "Założeniach.." możliwość przejmowania publicznych szkół wyższych przez podmioty niepubliczne na drodze tzw. konsolidacji. W dzisiejszej rzeczywistości jednym z najważniejszych problemów politycznych i etycznych jest ścisłe oddzielenie instytucji publicznych od prywatnych i stworzenie takich ram prawnych, które uniemożliwiłyby pojawienie się nawet podejrzeń o możliwości niejasnych powiązań między nimi. "Założenia…" natomiast pozostawiają na tym polu wiele niejasności.
13. Rada opowiada się za wprowadzeniem obowiązkowych szkoleń dotyczących zarządzania dla nowo wybranych organów jednoosobowych uczelni, połączonych z koniecznością uzyskania stosownych certyfikatów warunkujących objęcie funkcji.
14. Należy wprowadzić obligatoryjne odwołanie z pełnionych funkcji w przypadku rażącego naruszenia prawa potwierdzonego prawomocnym orzeczeniem sądowym lub dyscyplinarnym, a także w przypadku negatywnej oceny rektora (kierownika jednostki) lub nieprzyjęcia sprawozdania przez senat (radę jednostki).
15. Oburza twierdzenie MNiSzW, że nakłady finansowe na szkolnictwo wyższe są wystarczające lecz tylko źle dystrybuowane. Obiektywne dane temu przeczą.
16. Rozważyć należy możliwość wprowadzenia do ustawy o szkolnictwie wyższym zapisu mówiącego o kształtowaniu środków na wynagrodzenia dla pracowników szkolnictwa wyższego w odniesieniu do średniej płacy krajowej.
17. Brak równego traktowania obywateli polskich i obcokrajowców w założeniach kwalifikuje przyjęte w oparciu o nie ustawy do zaskarżenia do Trybunału Konstytucyjnego.

Doceniając wagę problemu i determinację resortu w proponowaniu szeregu nowatorskich rozwiązań wyrażamy opinię, że przedstawiona koncepcja zmian w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym oraz w ustawie o stopniach i tytule naukowym nie jest dostatecznie przemyślana, spójna i rokująca pozytywne zmiany systemowe. Co gorsza, niektóre zapisy szczegółowe są próbą ustawowego zagwarantowania realizacji partykularnych interesów części środowisk lub grup formalnych, lobbujących za określonymi rozwiązaniami, np. grupa profesorów tytularnych, konferencje rektorów, niepubliczne szkoły wyższe.


Warszawa, 05.07.2009 r.